dontforget
Lifestyle en Maatschappij

Ecologisch verantwoord leven in de moderne consumptiemaat- schappij? Het kan! En is nog leuk ook

9 oktober 2018

Duurzaam leven houdt niet op bij afval scheiden en biologisch eten kopen. Wie echt impact wil hebben koopt veel minder spullen en reist niet langer met het vliegtuig. Slik. Daar zijn we nou net zo dol op. Maar milieubewust leven is écht niet alleen afzien. Hoe we het leuk houden? We vroegen het aan expert en schrijfster van het boek De verborgen impact Babette Porcelijn.

Schokkende informatie

Tot een aantal jaar geleden dacht industrieel ontwerper Babette Porcelijn (45) dat Nederland best goed bezig was op het gebied van milieu. ‘We hebben zonnepanelen en windenergie en zorgen dat er veel groen is,’ vertelt ze over de telefoon. Maar dat idee verdween vier jaar geleden als sneeuw voor de zon na een gesprek op de bank met haar eigen man. ‘Hij had allerlei dingen uitgezocht en uitgerekend over het milieu,’ vertelt ze. ‘Bijvoorbeeld dat er per dag 27 miljoen meer bomen verdwijnen dan dat er bijkomen en dat het maken van een nieuwe auto net zo veel energie kost als het gebruik van vijf jaar benzine.’ Ze vervolgt: ‘Maar ook dat de zestien grootste zee-containerschepen in de wereld evenveel zwavel uitstoten als alle auto’s bij elkaar op de hele wereld. En dan te bedenken dat er niet zestien van die dingen op de wereld varen, maar 50.000. Die zeecontainers zijn er om kolen naar onze kolencentrales te vervoeren en spullen naar onze winkels. Dat vond ik best wel schokkende informatie.’

De impact top-tien van Porcelijn

Zo schokkend, dat ze er meer van wilde weten. Een jaar lang deed ze onderzoek. Om erachter te komen wat onze moderne, westerse levensstijl nu precies voor impact heeft op de aarde bevroeg ze experts en wetenschappers. Ook liet ze doorrekenen wat voor gevolgen bepaalde zaken nu precies hebben voor het milieu. Hoeveel zoden zet het nu precies aan de dijk als je elke dag vijf minuten korter doucht? En wat richt je eigenlijk aan door elk jaar een nieuwe telefoon te kopen? En wat is de impact van al die plastic verpakkingen?

Haar conclusie? We zijn veel vervuilender bezig dan we denken en leven alsof we 3,6 planeten hebben in plaats van één. Alleen hebben we dat zelf vaak helemaal niet door. Bijna 80 procent van de milieuschade die we aanrichten is namelijk verborgen. Dat wil zeggen dat het gebruik van bepaalde producten niet zozeer heel schadelijk is, maar de productie ervan wel. Maar de meeste mensen weten dat helemaal niet.

Als je niet weet op welke punten je nu precies vervuilend bezig bent, is het ook moeilijk om duurzamer te gaan leven. Daarom maakte Porcelijn een ‘impact top-10 van de gemiddelde Nederlander’. Wat bleek? Niet autorijden, maar spullen zijn het meest vervuilend. En nee, dan hebben we het niet alleen over CO2-uitstoot. Neem een laptop. Het is niet zozeer de elektriciteit die je verbruikt terwijl je hier op werkt die schadelijk is, maar het maken van het ding zelf. Een laptop bevat allerlei verschillende materialen zoals koper, kobalt, nikkel, goud, kunststof en glas. Vooral de mijnbouw voor koper en goud is heel vervuilend. ‘Bij de mijnbouw van goud worden cyanide en kwik gebruikt,’ schrijft Porcelijn op Bedrock. Ze vervolgt: ‘Het afvalwater van die mijnbouw is extreem giftig en dat loopt vaak zo het grondwater in.’ Hoe giftig precies? Porcelijn rekende uit dat het gif dat vrijkomt bij de productie van een laptop zou moeten worden opgelost met het water van 2.000 wedstrijdbaden om het te verdunnen tot een veilig niveau. 

Boosdoener nummer 2  is vlees eten en dan met name rundvlees. Sterker nog, van alles wat de gemiddelde Nederlander eet en drinkt zit twee derde van de impact die je hiermee hebt in vlees. Vlees eten op zich is niet heel vervuilend, maar alles wat ervoor nodig is om die hamburger op je bord te krijgen wel. ‘Er vindt op grote schaal ontbossing plaats voor de productie van veevoer,’ schrijft Porcelijn op Bedrock. ‘Landbouw gebruikt zoveel zoetwater dat voorraden teruglopen, kunstmest maken kost veel energie, vee stoot krachtige broeikasgassen uit, landbouw tast vaak de kwaliteit van de vruchtbare grond aan, bestrijdingsmiddelen zijn vervuilend en eenzijdige landbouw is slecht voor de biodiversiteit.’ Bovendien verdwijnen er elke dag 27 miljoen bomen meer dan dat er bijkomen. En dat terwijl het bomen zijn die CO2 opnemen.

Er valt veel te winnen

Spullen en vlees zijn de twee belangrijkste vervuilers, maar ook nieuwe kleding en vliegen zijn niet goed voor het milieu. Moeten we dan allemaal maar in een hutje op de hei gaan wonen en veganistisch gaan leven? Het liefst wel natuurlijk, maar dat hoeft niet. Porcelijn schreef De verborgen impact vooral om te laten zien waar er veel te winnen valt en wat je het beste kunt doen. En laten we eerlijk zijn, we kunnen niet langer om de feiten heen. Zo werden 10 van de warmste jaren ooit gemeten na het jaar 2000. 97% van de wetenschappers zegt dat klimaatverandering een feit is. De oorzaak? Juist, dat zijn we zelf.

Porcelijn zelf heeft haar levensstijl de afgelopen vier jaar drastisch veranderd. De auto ging de deur uit, ze eet geen vlees meer, koopt nauwelijks nieuwe spullen en vliegt niet meer. Petje af, want veel van ons vinden het hartstikke moeilijk om de stap naar een groener leven te maken. En eerlijk is eerlijk, een leven zonder nieuwe kleren en stedentripjes klinkt voor de meeste millennials niet zo aantrekkelijk. ‘Je bent zo onderdeel van zo’n wereld dat het heel moeilijk is om daar uit te stappen,’ bekent een meisje in de Tegenlicht aflevering Worsteling van de Groenmens. Toch kan het wel degelijk. En nee, daarvoor hoef je niet je comfortabele stedelijke leventje op te geven. ‘Veel mensen denken dat je om duurzaam te gaan leven, veel leuke ervaringen verliest. Maar je krijgt er juist andere waardevolle dingen voor terug,’ zegt Porcelijn. Wat dan precies? Dat lees je hieronder.

Koop minder spullen, win tijd

Onze koopdrift is dus de grootste boosdoener. De gemiddelde Nederlander geeft per week € 38 uit aan spullen. We kunnen dan wel braaf stekkers uit de muur trekken en biologisch eten, door allerlei gadgets te kopen doen we het effect van die kleine ‘groene’ daden direct teniet. In feite geldt, hoe minder je uitgeeft, hoe minder je vervuilt. Oftewel, houd je hand gewoon wat vaker op de knip. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. We leven in een kapitalistisch systeem waarin ons wordt verteld dat geld moet rollen om de economie draaiende te houden. Gelukkig is er ook een tegenbeweging. Minimalisme is namelijk hip. Dankzij opruimgoeroe Marie Kondo ontdeden talloze mensen wereldwijd zich van hun ‘troep’. Er zijn boeken over minimalisme geschreven, er bestaan podcasts over en op Netflix vind je Minimalism: a docu about the important things. Spullen zouden alleen maar afleiden van waar het werkelijk om gaat, is het idee. 


Daar komt bij dat we ons steeds bewuster worden van het feit dat het hebben van heel veel spullen helemaal niet gelukkig maakt. Pyscholoog Ap Dijksterhuis schrijft in zijn boek Op naar geluk dat we ons geld veel beter uit kunnen geven aan ervaringen dan aan materiële zaken. Een nieuwe broek verhoogt je geluk op korte termijn, de herinnering aan een mooie reis daarentegen, gaat een leven lang mee. Ironisch genoeg maken we voor dit soort dingen vaak veel te weinig tijd. Waarom? Omdat we geld moeten verdienen. Onder andere omdat we voortdurend spullen willen kopen. Sinds Porcelijn consumindert, is er een stukje financiële druk van de ketel. ‘Doordat ik geen spullen meer koop, houd ik meer geld over. Dat levert me veel vrijheid op. Hierdoor kan ik werk doen dat misschien niet direct veel verdient, maar dat ik wel heel belangrijk vind.’ 

Koop refurbished

Ok. Minder spullen kopen is misschien nog wel te doen. Maar wat doe je met de informatie dat je Macbook al een enorme vervuiler is voordat je hem überhaupt in gebruik hebt genomen? Veel van ons hebben immers simpelweg een computer nodig voor hun werk. Daar doe je inderdaad niks aan. Wél zou je je kunnen afvragen hoe vaak je nu echt nieuwe elektronica nodig hebt. Laat je niet verblinden door de nieuwste hippe smartphone en doe nog wat langer met je oude telefoon. Heb je echt een nieuw toestel nodig? Ga dan voor een refurbished exemplaar. Dat is een tweedehands telefoon die na een opknapbeurt met garantie wordt verkocht. Vaak kan een afgedankte telefoon namelijk nog prima een paar jaar mee. Door deze een opknapbeurt te geven en vervolgens te hergebruiken hoeven er geen nieuwe grondstoffen worden gewonnen voor een nieuw exemplaar. Laat je oude ongebruikte telefoon dus niet in een la liggen, maar lever hem in voor hergebruik. Meestal kun je hiervoor terecht bij een mobiele telefoonwinkel, soms zelfs tegen vergoeding. Overigens kun je niet alleen telefoons refurbished kopen, maar ook computers, opladers, en printers. Bijkomend voordeel; deze exemplaren zijn vaak goedkoper. Op Bol.com kun je allerlei refurbished elektronica kopen, maar ook Mediamarkt biedt die optie. De Europese marktleider op het gebied van refurbished apparaten reBuy bestaat sinds dit jaar ook in Nederland.

Snak je naar vlees? Eet dan bij non-waste restaurants

De een zal meer moeite hebben met vegetarisch eten dan de ander. Feit is dat geen vlees eten een hoop doet voor het milieu. Vlees eten is verantwoordelijk voor maar liefst een kwart van onze voetafdruk. Zo is voor 1 kilo vlees, wel 15.000 liter water nodig. En wat dacht je van de boeren en scheten die koeien laten? Dat is een krachtig broeikasgas, 23 keer krachtiger dan C02. In de uitzending Worsteling van de Groenmens van Tegenlicht, legt Porcelijn uit dat je van het land dat er nodig is om een vleeseter te voeden, ongeveer zeven vegetariërs kunt voeden en zelfs wel twintig veganisten. En biologisch vlees dan? Ja, ook dat kun je beter laten staan. Lees hier waarom.

Porcelijn eet zelf alleen maar vlees als ze weet dat het anders wordt weggegooid. ‘Ik bestelde een keer in een restaurant een vega-burger, toen kreeg ik per ongeluk een gewone hamburger. Toen ik de ober vroeg wat er mee zou gebeuren als ik hem niet zou opeten, zei die dat hij zou worden weggegooid. Toen heb ik hem wel opgegeten.’ Heel soms bestelt ze weleens vlees bij Instock , een restaurant dat alleen onverkocht voedsel kookt dat anders wordt weggegooid. Instock heeft zowel een vestiging in Amsterdam als in Den Haag en Utrecht.  Snak jij af en toe naar vlees? Kijk dan wat de opties zijn om te eten bij ‘non-waste restaurants’. Of eet kip in plaats van rund, dat heeft namelijk minder impact.

Tweedehands kan geen kwaad en is nog hip ook!

En wat dacht je van nieuwe kleding? Die staat op nummer 7 in de top tien van Pocelijn. We zien kleding steeds meer als wegwerpproduct. Een goedkoop shirtje van H&M dragen we één seizoen en gooien we vervolgens weer weg. Er wordt geschat dat meer dan de helft van alle geproduceerde fast fashion in minder dan een jaar weer wordt afgedankt. Ketens spelen daar op in, tussen 2000 en 2014 is de productie van kleding verdubbeld. En dat terwijl de productie van kledingstoffen hartstikke vervuilend is. En daarbij gaat het vooral om het verbouwen van katoen. Voor het maken van 1 spijkerbroek bijvoorbeeld, is maar liefst 10.000  liter water nodig. En dat staat gelijk aan 200 dagen douchen of 18 jaar drinken. Porcelijn: ‘En dan te bedenken dat katoen meestal verbouwd wordt in gebieden waar zoet water schaars is.’ Bovendien bevat synthetische kleding plastic. ‘Bij iedere wasbeurt komen kleine vezels hiervan in het spoelwater terecht en waterzuivering kan dit er nu nog niet uithalen.’ De impact van de productie van kleding op het milieu moet niet worden onderschat. In 2015 stootte de kledingindustrie net zoveel broeikasgassen uit als de hele internationale transportsector bij elkaar.

Ondertussen blijven wij maar nieuwe items kopen. Nederlanders hebben gemiddeld 173 kledingitems in de kast hangen, zo concludeerden onderzoekers van de Hogeschool van Amsterdam 2 jaar geleden nadat ze 50 kledingkasten onder de loep hadden genomen. Bijna een derde van die kledingstukken werd niet gedragen. Maar we kopen wel gemiddeld 46 nieuwe items per jaar, dat is 2 keer zoveel als vijftien jaar geleden.

Net als bij spullen geldt ook hier, hoe minder hoe beter. Koop liever een paar iets duurdere kledingstukken die langer meegaan dan veel goedkope kleding van slechte kwaliteit. Porcelijn koopt vooral tweedehands. En gelijk heeft ze. Er is al zoveel kleding in omloop. Gelukkig is vintage hartstikke hip. Tweedehands kleding kopen is dus niet bepaald een straf. Bijkomend voordeel; je weet zeker dat je niemand met dezelfde outfit als jij zult tegenkomen.

Een andere optie is om kleding te lenen. We zijn namelijk vaak snel op nieuwe kleding uitgekeken. Dus waarom zou je het in je kast laten hangen nadat je het slechts een paar keer gedragen hebt? In Amsterdam kun je kledingstukken lenen via LENA The Fashion Library. Hier hangt vooral duurzame kleding in de rekken, bijvoorbeeld van merken als het Zweedse Filippa K en het Nederlandse Mud Jeans. Maar ook in Utrecht kun je bij De Kledingbiblotheek op de Westerkade kleding lenen.

Reis niet minder, wel anders

Geen vlees eten zet behoorlijk wat zoden aan de dijk, maar als je voortdurend het vliegtuig pakt doe je het effect daarvan gelijk weer teniet. Ter illustratie: een retourtje Bali is even schadelijk voor het klimaat als 4 jaar autorijden. Slik. Dat we minder moeten vliegen om onze planeet een beetje aangenaam te houden, wordt steeds duidelijker. ‘Willen we de klimaatdoelen van Parijs halen, dan kan alleen een rem op ons vliegen ons nog redden, ’schreef lector duurzame luchtvaart Paul Peeters in het Parool. En daar zit voor millennials waarschijnlijk de grootste uitdaging. Twintigers en dertigers kopen weliswaar weinig spullen, reizen is hun grootste hobby, en dan het liefst zo ver mogelijk.

Porcelijn pakt sinds 2011 nooit meer het vliegtuig. Maar dat betekent niet dat ze niet reist, integendeel. ‘Met mijn gezin maak ik tegenwoordig prachtige tochten,’ vertelt ze. ‘Zo zijn we vanuit Nederland naar Rome en Praag gefietst.’ Sinds ze niet meer vliegt, beleeft Porcelijn reizen anders, intenser eigenlijk. ‘Tijdens die fietstochten zag ik het landschap, de taal en de mensen veranderen. Ik ontdekte dat ik het heel fijn vind om onderweg te zijn en door een land te trekken. Maar als je het vliegtuig pakt, sla je die reis juist over.’ Maar naar Bali fietsen? Dat is misschien minder handig. Porcelijn: ‘Bedenk dat er ook in Europa nog zoveel te zien is, je hoeft niet perse naar de andere kant van de wereld om jezelf te ontdekken.’ Wil je wel heel graag die verre reis maken? ‘Probeer dan 1 keer voor een langere tijd te gaan, in plaats van om de haverklap het vliegtuig te pakken.’

Duurzaam leven minder leuk? ‘Het levert je juist wat op'

Om duurzaam te leven hoef je dus niet gelijk allerlei dingen overboord te gooien. Je moet alleen hier en daar wat aanpassingen maken. ‘Wees daarbij vooral niet te streng voor jezelf,’ tipt Porcelijn.  ‘Anders houd je het niet vol. Begin met 1 of 2 grote aanpassingen, in plaats van direct cold turkey te gaan.’ Daar komt bij dat veel mensen volgens de schrijfster denken dat je door ecologisch verantwoord te leven alleen maar inlevert. ‘Ze beseffen niet dat je er andere dingen voor terugkrijgt. ‘Ik houd geld over omdat ik minder koop en doordat we de auto hebben weggedaan, beweeg ik meer en voel ik me fitter dan een aantal jaar geleden.’

Porcelijn is zeker niet de enige die bewijst dat je geen geiten-wollen-sokken type hoeft te worden om een duurzaam leven te leiden. Er verschijnen steeds meer jonge, hippe mensen die een ecologisch verantwoorde manier van leven nastreven. De Amerikaanse Lauren Singer bijvoorbeeld. Een vlotte twintiger die op haar blog Trash is for tossers tips geeft over hoe je zo min mogelijk kunt verspillen, maar ook over waar je goed tweedehands kunt winkelen. En dat is precies waar we volgens Porcelijn naartoe moeten. ‘Ik hoop dat je over een aantal jaar juist status vergaart door nauwelijks spullen te hebben en dat we ook vliegen steeds meer zien als iets wat eigenlijk niet cool is.’ Wij als consumenten hebben volgens haar namelijk veel meer invloed dan we denken. ‘Bedrijven maken winst door het geld dat wij uitgeven. Wij bepalen dus eigenlijk wat zij doen en hoe de industrie produceert.’

Hagar Jobse
Verhalenverteller en reisgek. Schrijft graag over millennials, maatschappelijke tendensen en innovatie. Maakt ook radio.